Truyền dịch: không phải cứ mệt là truyền

Trong nhiều gia đình, truyền nước được coi như một cách bồi bổ khi thấy mệt: sau đợt làm việc căng thẳng, sau khi ốm dậy, hoặc đơn giản là khi thấy người uể oải.

Thói quen này rất phổ biến và tiềm ẩn rủi ro thật.

Truyền dịch là một can thiệp y tế

Đây là điểm cần hiểu trước tiên. Việc đưa dịch trực tiếp vào mạch máu không giống uống nước. Nó bỏ qua hệ tiêu hoá — vốn là cơ chế điều tiết tự nhiên của cơ thể — và đưa một lượng dịch vào tuần hoàn trong thời gian ngắn.

Vì vậy nó cần có chỉ định, và cần được thực hiện ở nơi có điều kiện xử lý khi có vấn đề.

Những rủi ro thật

• Phản ứng dị ứng. Có thể xảy ra với bất kỳ loại dịch hoặc thuốc nào được truyền, và có thể diễn tiến rất nhanh.
• Quá tải dịch. Đặc biệt nguy hiểm với người có bệnh tim, bệnh thận, hoặc người cao tuổi.
• Nhiễm trùng. Từ vị trí đặt kim hoặc từ dụng cụ không bảo đảm vô trùng.
• Rối loạn điện giải. Truyền sai loại dịch hoặc sai tốc độ có thể gây mất cân bằng.
• Tổn thương tại chỗ. Dịch thoát ra mô xung quanh.

Rủi ro đầu tiên là lý do quan trọng nhất để không truyền ở nơi không có điều kiện cấp cứu.

Mệt mỏi không phải chỉ định truyền dịch

Mệt mỏi kéo dài có rất nhiều nguyên nhân: thiếu ngủ, căng thẳng, trầm cảm, thiếu máu, bệnh tuyến giáp, bệnh mạn tính, tác dụng phụ của thuốc, và nhiều nguyên nhân khác.

Truyền dịch không giải quyết được phần lớn trong số đó. Cảm giác đỡ hơn sau khi truyền thường ngắn hạn và không phải do dịch.

Điều nguy hiểm hơn: việc truyền dịch làm bạn cảm thấy đã xử lý vấn đề, và trì hoãn việc đi khám tìm nguyên nhân thật.

Khi nào truyền dịch có chỉ định

• Mất nước đáng kể mà không bù được bằng đường uống, ví dụ nôn nhiều hoặc tiêu chảy nặng.
• Không ăn uống được qua đường miệng.
• Cần đưa thuốc qua đường tĩnh mạch.
• Trong và sau phẫu thuật.
• Một số tình huống cấp cứu.
• Các chỉ định chuyên môn khác theo đánh giá của bác sĩ.

Điểm chung: có một lý do y tế cụ thể mà đường uống không đáp ứng được.

Uống nước vẫn là cách tốt nhất

Với phần lớn tình huống mất nước nhẹ và vừa, bù bằng đường uống vừa an toàn hơn vừa hiệu quả không kém.

Cơ thể có cơ chế điều tiết khi hấp thu qua đường tiêu hoá, điều mà truyền tĩnh mạch không có.

Hãy uống từng ngụm nhỏ, thường xuyên, thay vì uống nhiều một lúc khi đang mệt.

Về dung dịch bù nước đường uống

Với tiêu chảy hoặc nôn, nhân viên y tế có thể hướng dẫn dùng dung dịch bù nước. Nguyên tắc:

• Pha đúng theo hướng dẫn trên bao bì.
• Không tự pha theo công thức nghe được từ người khác.
• Uống từng ngụm nhỏ, thường xuyên.
• Không dùng nước ngọt có ga thay thế.

Pha sai nồng độ có thể làm tình trạng nặng hơn, đặc biệt ở trẻ nhỏ.

Khi nào cần đi khám thay vì truyền

Với tiêu chảy hoặc nôn ở nhà, hãy đi khám khi:

• Không uống được nước.
• Kéo dài nhiều ngày không đỡ.
• Đi tiểu rất ít hoặc không đi tiểu.
• Miệng khô, mắt trũng, da mất đàn hồi.
• Chóng mặt nhiều khi đứng lên.
• Lú lẫn, lơ mơ.
• Sốt cao kèm theo.
• Có máu trong phân hoặc chất nôn.

Với trẻ nhỏ và người cao tuổi, ngưỡng đi khám nên thấp hơn.

Về dịch vụ truyền tại nhà

Đây là hình thức đang phổ biến và tiềm ẩn rủi ro lớn nhất. Vấn đề:

• Thường không có chỉ định của bác sĩ sau khi khám.
• Không có điều kiện xử lý nếu xảy ra phản ứng nặng.
• Không rõ nguồn gốc dịch truyền và dụng cụ.
• Người thực hiện có thể không đủ chuyên môn.
• Không ai theo dõi trong suốt quá trình.

Phản ứng dị ứng nặng có thể diễn tiến trong vài phút. Ở nhà, khoảng thời gian đó không đủ để đưa tới cơ sở y tế.

Nếu bạn thực sự cần truyền dịch, hãy làm tại cơ sở y tế.

Về các loại truyền quảng cáo

Có những dịch vụ quảng cáo truyền vitamin, truyền tăng đề kháng, truyền làm đẹp. Hãy hỏi bác sĩ trước.

Với người khoẻ mạnh ăn uống bình thường, việc truyền các chất này qua đường tĩnh mạch nhìn chung không mang lại lợi ích tương xứng với rủi ro.

Và chúng vẫn mang tất cả các rủi ro của một can thiệp tĩnh mạch.

Nếu được chỉ định truyền

• Hỏi rõ truyền gì và để làm gì.
• Khai báo tiền sử dị ứng.
• Khai báo nếu bạn có bệnh tim hoặc bệnh thận.
• Quan sát việc mở dụng cụ mới trước mặt bạn.
• Báo ngay nếu thấy khó chịu trong lúc truyền.

Những dấu hiệu cần báo ngay trong lúc truyền

• Ngứa, nổi mẩn.
• Khó thở, tức ngực.
• Chóng mặt, hồi hộp.
• Buồn nôn.
• Đau hoặc sưng ở chỗ đặt kim.
• Cảm giác bất thường khó tả.

Đừng ngại gọi nhân viên. Những dấu hiệu này cần được đánh giá ngay.

Với người cao tuổi

Nhóm này đặc biệt cần thận trọng vì khả năng điều tiết dịch giảm và thường có bệnh tim hoặc thận kèm theo.

Đừng tự quyết định truyền dịch cho cha mẹ vì thấy các cụ mệt. Hãy đưa đi khám.

Tóm lại

Truyền dịch là can thiệp y tế cần có chỉ định, không phải cách bồi bổ khi thấy mệt. Nó có những rủi ro thật gồm phản ứng dị ứng và quá tải dịch. Với phần lớn tình huống, bù nước bằng đường uống vừa an toàn hơn vừa hiệu quả không kém. Hãy tránh truyền tại nhà, và nếu mệt mỏi kéo dài thì đi khám tìm nguyên nhân thay vì truyền dịch.

Câu hỏi thường gặp