Người nhà làm thay hết: thương nhưng cản trở hồi phục

Có một nghịch lý trong chăm sóc người bệnh: chăm càng kỹ, người bệnh càng phụ thuộc.

Điều này không phải lỗi của ai. Nó xuất phát từ tình thương và từ sự vội vàng của cuộc sống.

Vì sao gia đình hay làm thay

• Thương, không nỡ nhìn người thân vất vả.
• Sợ họ ngã hoặc làm đau.
• Làm thay nhanh hơn nhiều.
• Nghĩ rằng người bệnh cần được nghỉ ngơi hoàn toàn.
• Thấy có lỗi nếu để họ tự xoay xở.

Tất cả đều là lý do chính đáng. Nhưng hậu quả thì không.

Hậu quả của việc làm thay hết

• Người bệnh mất cơ hội tập trong sinh hoạt thật — thứ hiệu quả hơn cả buổi tập.
• Cơ yếu đi nhanh.
• Mất tự tin vào khả năng của mình.
• Cảm giác mình vô dụng, là gánh nặng.
• Người chăm kiệt sức.
• Vòng xoáy: càng phụ thuộc thì càng cần chăm nhiều hơn.

Điểm đầu tiên quan trọng nhất. Mấy buổi tập mỗi tuần không so được với việc mỗi ngày tự mặc áo, tự đi vào nhà vệ sinh, tự xúc ăn.

Nguyên tắc: hỗ trợ vừa đủ

Đây là cách nghĩ hữu ích nhất. Với mỗi việc, hãy hỏi:

• Họ tự làm được hoàn toàn không?
• Nếu không, cần hỗ trợ ít nhất là gì?
• Có thể chỉ cần chuẩn bị sẵn rồi để họ làm không?
• Có thể chỉ cần đứng bên phòng hờ không?

Mục tiêu là giảm dần mức hỗ trợ theo tiến bộ, chứ không giữ nguyên mãi một mức.

Những việc nên để họ tự làm

Hãy hỏi người hướng dẫn phục hồi chức năng danh sách cụ thể cho trường hợp của bạn. Nhìn chung:

• Tự xúc ăn, kể cả chậm và rơi vãi.
• Tự mặc áo quần, kể cả mất nhiều thời gian.
• Tự đánh răng, rửa mặt.
• Tự đi trong nhà nếu an toàn.
• Tham gia việc nhà nhẹ.
• Tự quyết định những việc trong ngày.

Điểm cuối hay bị bỏ qua. Việc được tự quyết mặc gì, ăn gì, làm gì trong ngày có ý nghĩa lớn với tinh thần.

Sắp xếp thời gian cho việc tự làm

Nguyên nhân thật của việc làm thay thường là thiếu thời gian. Cách xử lý:

• Chọn vài việc quan trọng nhất để họ tự làm, hỗ trợ phần còn lại.
• Dồn những việc đó vào lúc không vội.
• Dậy sớm hơn một chút để buổi sáng không gấp.
• Chấp nhận rằng giai đoạn này sẽ chậm hơn.

Không cần mọi việc đều tự làm. Nhưng cần có những việc họ vẫn làm được mỗi ngày.

An toàn vẫn là ưu tiên

Khuyến khích tự lập không có nghĩa là để mặc. Hãy:

• Hỏi người hướng dẫn việc nào an toàn để tự làm.
• Cải tạo nhà: tay vịn, sàn chống trơn, đủ sáng, dọn vật cản.
• Có ghế tắm, tay vịn nhà vệ sinh.
• Để đồ dùng trong tầm với.
• Đứng gần phòng hờ ở giai đoạn đầu.
• Có cách gọi khi cần giúp.

Nhà an toàn là điều kiện để người bệnh dám tự làm.

Cách nói cũng quan trọng

Những cách nói khiến người bệnh mất tự tin:

• "Thôi để con làm cho nhanh."
• "Cha làm gì được mà làm."
• "Ngồi yên đó đi."

Cách nói tốt hơn:

• "Cha thử làm phần này, con đứng đây."
• "Hôm nay mẹ đi được xa hơn hôm qua rồi."
• "Cần con giúp gì thì nói nhé."

Khác biệt nằm ở chỗ thứ nhất là quyết định thay, thứ hai là để họ chủ động.

Đừng thúc ép ngược lại

Có thái cực thứ hai cũng hại: ép người bệnh cố quá mức, so sánh với người khác, tỏ ra thất vọng khi họ chậm tiến bộ.

Điều này gây:

• Áp lực và lo âu.
• Cảm giác làm gia đình thất vọng.
• Che giấu khó khăn thật.
• Nguy cơ gắng sức quá và chấn thương.

Hãy động viên theo tiến bộ của chính họ, đừng so với ai.

Khi người bệnh không muốn tập

Điều này rất thường gặp và thường có nguyên nhân:

• Đau khi tập.
• Mệt mỏi nhiều.
• Trầm cảm.
• Nản vì không thấy tiến bộ.
• Xấu hổ khi phải nhờ vả.
• Không hiểu vì sao phải tập.

Hãy tìm nguyên nhân thay vì thúc giục. Nói chuyện, và báo với bác sĩ nếu nghi ngờ đau hoặc trầm cảm — cả hai đều điều trị được và cả hai đều cản trở phục hồi.

Về trầm cảm sau bệnh nặng

Đây là vấn đề thường bị bỏ qua vì người ta cho rằng buồn là đương nhiên.

Dấu hiệu nên báo bác sĩ:

• Buồn kéo dài nhiều tuần không cải thiện.
• Mất hết hứng thú với mọi thứ.
• Không muốn ăn, sụt cân.
• Ngủ rất kém hoặc ngủ cả ngày.
• Nói những câu tiêu cực về bản thân.
• Từ chối mọi hoạt động và mọi tiếp xúc.

Đây là tình trạng cần được đánh giá, không phải chuyện chờ tự qua.

Giữ sức cho người chăm

Đây là phần hay bị bỏ quên. Người chăm kiệt sức thì không chăm được lâu, và dễ rơi vào cách làm thay hết cho nhanh.

• Chia việc giữa các thành viên, ghi rõ ai làm gì.
• Nhận hỗ trợ khi có người đề nghị.
• Giữ thời gian nghỉ cho bản thân, kể cả ngắn.
• Cân nhắc thuê hỗ trợ cho một số việc.
• Nói ra khi quá sức thay vì chịu đựng.
• Chú ý sức khoẻ của chính mình.

Điểm cuối rất thật: nhiều người chăm bỏ khám bệnh của mình trong suốt thời gian chăm người thân.

Đi cùng vài buổi tập

Đây là việc nên làm và ít gia đình làm. Lợi ích:

• Bạn hiểu chương trình gồm gì.
• Bạn biết cách hỗ trợ đúng tư thế, đúng cách.
• Bạn hỏi được những điều thắc mắc.
• Bạn biết dấu hiệu nào cần báo.
• Bạn biết mức khả năng thật của người bệnh.

Điểm cuối tránh được cả hai sai lầm: làm thay quá nhiều và kỳ vọng quá cao.

Ghi lại để báo lại

Người hướng dẫn chỉ gặp người bệnh vài giờ mỗi tuần. Thông tin từ gia đình rất có giá trị:

• Việc gì làm được, việc gì chưa.
• Có tập ở nhà đủ không.
• Có đau ở đâu không.
• Có ngã hoặc suýt ngã không.
• Tinh thần thế nào.
• Ăn ngủ thế nào.

Tóm lại

Làm thay hết là cách thương gây hại: người bệnh mất cơ hội tập trong sinh hoạt thật, và khả năng giảm dần. Hãy hỗ trợ vừa đủ và giảm dần theo tiến bộ, sau khi hỏi người hướng dẫn việc nào an toàn để tự làm. Cải tạo nhà cho an toàn để họ dám tự làm. Và đừng quên giữ sức cho chính người chăm.

Câu hỏi thường gặp