Tác dụng phụ của xạ trị và cách xử lý

Tác dụng phụ của xạ trị khác với hình dung của nhiều người. Chúng không giống nhau ở mọi người, và phụ thuộc chủ yếu vào vùng nào được chiếu.

Hiểu điều này giúp bạn biết cần chú ý gì và không lo về những thứ không liên quan.

Nguyên tắc chung: tuỳ vùng chiếu

Tia tác động lên mô trong vùng được chiếu. Vì vậy tác dụng phụ chủ yếu xuất hiện ở chính vùng đó và các cơ quan lân cận.

Ví dụ: chiếu vùng ngực có thể ảnh hưởng tới thực quản; chiếu vùng đầu cổ có thể ảnh hưởng tới miệng và họng; chiếu vùng bụng chậu có thể ảnh hưởng tới tiêu hoá và tiết niệu.

Hãy hỏi ê kíp danh sách cụ thể cho vùng chiếu của bạn, và ghi lại.

Về thời gian xuất hiện

Tác dụng phụ thường không xuất hiện ngay từ buổi đầu:

• Thường bắt đầu sau một tới hai tuần điều trị.
• Tăng dần và nặng nhất về cuối liệu trình.
• Có thể tiếp tục một hai tuần sau khi kết thúc rồi mới giảm.
• Phần lớn hồi phục dần sau đó.

Biết điều này giúp bạn không hoảng khi thấy nặng lên ở tuần cuối — đó là diễn biến dự kiến.

Mệt mỏi

Đây là tác dụng phụ phổ biến nhất, gặp ở hầu hết người điều trị bất kể vùng chiếu.

• Tăng dần theo liệu trình.
• Không giống mệt thông thường — nghỉ không hết hẳn.
• Có thể kéo dài vài tuần tới vài tháng sau khi kết thúc.

Cách xử lý:

• Nghỉ ngơi nhưng đừng nằm cả ngày.
• Duy trì vận động nhẹ — điều này thực sự giúp giảm mệt.
• Chia việc thành từng phần nhỏ.
• Ưu tiên những việc quan trọng nhất.
• Ăn đủ và uống đủ nước.
• Nhờ người khác giúp việc nhà.
• Báo ê kíp nếu mệt nhiều tới mức không sinh hoạt được — có thể có nguyên nhân xử lý được như thiếu máu.

Điểm về vận động nhẹ nghe nghịch lý nhưng có cơ sở. Nằm yên cả ngày thường làm mệt nặng hơn.

Phản ứng da vùng chiếu

Da trong vùng chiếu có thể đỏ, khô, ngứa, sạm màu, hoặc nặng hơn là bong tróc.

Cách chăm sóc:

• Rửa nhẹ nhàng bằng nước ấm, không chà xát.
• Dùng sản phẩm rửa dịu nhẹ mà ê kíp cho phép.
• Lau khô bằng cách thấm, không chà.
• Mặc quần áo rộng, chất liệu mềm.
• Tránh nắng vùng chiếu.
• Không chườm nóng hoặc lạnh lên vùng đó.
• Không cạo hoặc wax vùng chiếu.
• Không gãi.

Quan trọng: chỉ dùng những sản phẩm mà ê kíp cho phép, và hỏi về thời điểm bôi so với giờ chiếu. Một số sản phẩm có thể ảnh hưởng tới điều trị nếu bôi ngay trước buổi chiếu.

Đừng tự bôi các loại kem, dầu, hoặc thuốc dân gian lên vùng chiếu.

Khi nào báo về phản ứng da

• Da bong tróc, rỉ dịch.
• Đau nhiều.
• Có dấu hiệu nhiễm trùng: sưng, nóng, mủ.
• Phản ứng lan rộng ngoài vùng chiếu.

Đừng chịu đựng — có những cách xử lý làm bạn dễ chịu hơn nhiều.

Tác dụng phụ theo vùng chiếu

Vùng đầu cổ: khô miệng, đau họng, khó nuốt, thay đổi vị giác, viêm niêm mạc miệng, ảnh hưởng tới răng.

Vùng ngực: khó nuốt, đau khi nuốt, ho, khó thở.

Vùng bụng và chậu: buồn nôn, tiêu chảy, đau quặn, tiểu nhiều lần, tiểu buốt.

Vùng não: mệt mỏi, rụng tóc vùng chiếu, đau đầu.

Đây chỉ là gợi ý chung. Hãy hỏi ê kíp danh sách cụ thể cho trường hợp của bạn.

Về vấn đề ăn uống

Với người chiếu vùng đầu cổ hoặc ngực, ăn uống có thể trở nên rất khó khăn. Điều này ảnh hưởng tới dinh dưỡng và tới khả năng hoàn thành liệu trình.

Hãy báo sớm nếu bạn:

• Đau khi nuốt.
• Sụt cân.
• Ăn được rất ít.
• Khô miệng nhiều.

Có nhiều cách hỗ trợ: điều chỉnh độ đặc thức ăn, thuốc giảm đau, sản phẩm dinh dưỡng bổ sung. Đừng chịu đựng và sụt cân dần.

Về răng miệng

Với người chiếu vùng đầu cổ, việc khám răng trước khi bắt đầu xạ trị rất quan trọng. Hãy hỏi ê kíp về điều này.

Trong và sau điều trị, hãy chăm sóc răng miệng theo hướng dẫn riêng được cung cấp.

Tác dụng phụ muộn

Một số ảnh hưởng xuất hiện nhiều tháng hoặc nhiều năm sau khi kết thúc. Chúng tuỳ thuộc vùng chiếu và liều.

Hãy hỏi ê kíp:

• Có tác dụng phụ muộn nào cần biết không.
• Dấu hiệu nhận biết là gì.
• Cần theo dõi gì lâu dài.
• Bao lâu tái khám.

Hãy ghi lại và giữ trong hồ sơ. Nhiều năm sau, bạn và bác sĩ khác có thể cần thông tin này.

Về việc dùng thuốc và sản phẩm

Trong thời gian xạ trị, hãy hỏi trước khi dùng bất cứ thứ gì mới:

• Thuốc, kể cả thuốc không kê đơn.
• Thực phẩm chức năng và vitamin.
• Thảo dược.
• Kem và sản phẩm bôi ngoài da.

Một số có thể ảnh hưởng tới điều trị hoặc làm nặng thêm tác dụng phụ.

Đừng chịu đựng trong im lặng

Đây là điều quan trọng nhất trong bài này. Nhiều người nghĩ tác dụng phụ là cái giá phải trả và không nói ra.

Nhưng phần lớn tác dụng phụ đều có cách giảm bớt. Và việc báo sớm giúp xử lý dễ hơn nhiều so với khi đã nặng.

Hãy báo ở mỗi buổi khám định kỳ trong liệu trình, và báo ngay nếu có gì bất thường giữa các buổi.

Ghi nhật ký

Hãy ghi mỗi ngày:

• Mức mệt.
• Tình trạng da vùng chiếu.
• Ăn uống được bao nhiêu.
• Cân nặng theo tuần.
• Các triệu chứng khác.

Bản ghi này giúp ê kíp thấy xu hướng và can thiệp đúng lúc.

Sau khi kết thúc liệu trình

• Tác dụng phụ có thể còn nặng thêm một hai tuần rồi mới giảm.
• Tiếp tục chăm sóc da theo hướng dẫn.
• Tránh nắng vùng chiếu lâu dài.
• Mệt mỏi có thể kéo dài vài tuần tới vài tháng.
• Đi tái khám đúng lịch.
• Báo nếu xuất hiện triệu chứng mới.

Tóm lại

Tác dụng phụ của xạ trị phụ thuộc chủ yếu vào vùng được chiếu, thường xuất hiện sau một tới hai tuần và nặng nhất về cuối liệu trình. Mệt mỏi là tác dụng phụ phổ biến nhất, và vận động nhẹ thực sự giúp giảm. Hãy chăm sóc da vùng chiếu theo hướng dẫn và chỉ dùng sản phẩm được ê kíp cho phép. Quan trọng nhất: đừng chịu đựng trong im lặng, vì phần lớn tác dụng phụ đều có cách giảm bớt.

Câu hỏi thường gặp