Hoá trị và xạ trị: hai thứ khác nhau

Trong ngôn ngữ hằng ngày, nhiều người gọi chung mọi thứ là điều trị ung thư. Nhưng hoá trị và xạ trị là hai phương pháp rất khác nhau, và hiểu sự khác biệt giúp bạn biết cần chuẩn bị gì.

Khác biệt cơ bản

Xạ trị tác động tại chỗ. Tia được chiếu vào một vùng cụ thể, và ảnh hưởng chủ yếu giới hạn trong vùng đó.

Hoá trị tác động toàn thân. Thuốc đi vào máu và tới khắp cơ thể.

Sự khác biệt này giải thích hầu hết những điểm khác nhau còn lại, đặc biệt là tác dụng phụ.

Vì sao tác dụng phụ khác nhau

Với xạ trị, tác dụng phụ chủ yếu ở vùng được chiếu: da vùng đó, các cơ quan trong vùng đó.

Với hoá trị, tác dụng phụ xuất hiện ở những nơi có tế bào phân chia nhanh trong toàn cơ thể — đó là lý do thường ảnh hưởng tới máu, niêm mạc tiêu hoá, và nang tóc.

Hiểu điều này giúp bạn biết cần chú ý gì với phương pháp mình đang dùng.

Về lịch điều trị

Xạ trị thường là các buổi ngắn, đi hằng ngày trong nhiều tuần.

Hoá trị thường theo chu kỳ: một đợt truyền rồi nghỉ vài tuần cho cơ thể hồi phục, rồi lặp lại.

Hai kiểu lịch này ảnh hưởng khác nhau tới việc sắp xếp công việc và gia đình. Hãy hỏi lịch cụ thể của bạn ngay từ đầu.

Về chu kỳ hoá trị

Việc chia theo chu kỳ có lý do: cơ thể cần thời gian hồi phục, đặc biệt là các tế bào máu.

Trước mỗi đợt, bạn thường được xét nghiệm để kiểm tra xem cơ thể đã hồi phục đủ chưa. Nếu chưa, đợt có thể bị hoãn.

Việc hoãn này không phải là mất cơ hội — đó là quyết định vì an toàn. Truyền khi cơ thể chưa hồi phục có thể gây biến chứng nghiêm trọng.

Những tác dụng phụ thường gặp của hoá trị

• Mệt mỏi.
• Buồn nôn, nôn.
• Ảnh hưởng tới tế bào máu: dễ nhiễm trùng, thiếu máu, dễ chảy máu.
• Viêm niêm mạc miệng.
• Thay đổi vị giác, chán ăn.
• Rối loạn tiêu hoá.
• Rụng tóc với một số loại thuốc.
• Tê bì tay chân với một số loại.

Mức độ và loại tác dụng phụ phụ thuộc vào phác đồ cụ thể. Hãy hỏi bác sĩ danh sách cho phác đồ của bạn.

Phòng nhiễm trùng khi hoá trị

Đây là phần quan trọng nhất và cần được chú ý nghiêm túc.

Ở một số thời điểm sau mỗi đợt, khả năng chống nhiễm trùng của cơ thể giảm. Trong giai đoạn đó:

• Rửa tay thường xuyên.
• Tránh tiếp xúc với người đang ốm.
• Tránh nơi đông người nếu được dặn.
• Cẩn thận với an toàn thực phẩm.
• Chăm sóc răng miệng nhẹ nhàng.
• Xử lý vết thương nhỏ cẩn thận.

Và quan trọng nhất: sốt là tình huống cần liên hệ ngay, không chờ xem sao.

Hãy hỏi ê kíp về ngưỡng nhiệt độ cần báo và số điện thoại liên hệ, kể cả ngoài giờ. Ghi ra giấy và dán ở nơi dễ thấy.

Về rụng tóc

Không phải phác đồ nào cũng gây rụng tóc. Hãy hỏi cụ thể về phác đồ của bạn.

Nếu có, hãy biết:

• Thường bắt đầu sau vài tuần.
• Tóc thường mọc lại sau khi kết thúc điều trị.
• Tóc mọc lại có thể khác về màu và độ xoăn.
• Có thể chuẩn bị trước: cắt ngắn, chuẩn bị khăn hoặc tóc giả.

Với nhiều người, đây là tác dụng phụ ảnh hưởng tâm lý nhiều nhất dù không nguy hiểm. Đây là cảm giác chính đáng và đáng được quan tâm.

Về buồn nôn

Đây là tác dụng phụ mà nhiều người sợ nhất, và cũng là tác dụng phụ có nhiều cách xử lý.

• Dùng thuốc chống nôn theo đúng chỉ định, kể cả khi chưa buồn nôn.
• Đừng chờ tới khi nôn mới uống.
• Ăn nhẹ, chia nhỏ bữa.
• Tránh mùi mạnh.
• Uống từng ngụm nhỏ.
• Báo ê kíp nếu thuốc không đủ hiệu quả.

Điểm thứ hai quan trọng: thuốc chống nôn hiệu quả hơn nhiều khi dùng phòng ngừa theo lịch so với khi đã nôn.

Về đường truyền lâu dài

Với một số phác đồ, bạn có thể được đặt một đường truyền lâu dài để tránh phải chọc kim nhiều lần.

Nếu có, hãy hỏi:

• Chăm sóc thế nào tại nhà.
• Tắm rửa ra sao.
• Dấu hiệu nhiễm trùng cần báo.
• Được vận động tới mức nào.

Hãy yêu cầu được hướng dẫn tận tay trước khi về.

Khi phối hợp cả hai phương pháp

Trong một số trường hợp, hoá trị và xạ trị được dùng cùng lúc hoặc nối tiếp nhau.

Khi phối hợp, tác dụng phụ có thể nặng hơn so với dùng riêng lẻ. Hãy hỏi:

• Vì sao phối hợp trong trường hợp của tôi.
• Lịch cụ thể thế nào.
• Tác dụng phụ có gì khác so với dùng riêng.
• Cần chú ý gì đặc biệt.

Hiểu vị trí của điều trị trong kế hoạch tổng thể

Hãy hỏi bác sĩ: phương pháp này nằm ở đâu trong kế hoạch của tôi, và mục tiêu là gì.

Có thể là điều trị chính, có thể là bổ trợ sau phẫu thuật, có thể là để thu nhỏ tổn thương trước khi mổ, hoặc có thể nhằm kiểm soát triệu chứng.

Mỗi mục tiêu có kỳ vọng khác nhau, và hiểu điều này giúp bạn không so sánh trường hợp của mình với người khác.

Về việc so sánh với người khác

Đây là điều nên tránh. Ngay cả hai người cùng một chẩn đoán cũng có thể có phác đồ rất khác nhau, tuỳ giai đoạn, đặc điểm sinh học, tuổi và bệnh nền.

Việc so sánh thường chỉ tạo lo lắng. Hãy hỏi bác sĩ về trường hợp của chính bạn.

Ghi nhật ký tác dụng phụ

Hãy ghi lại theo ngày:

• Các triệu chứng và mức độ.
• Ăn uống được bao nhiêu.
• Cân nặng theo tuần.
• Nhiệt độ nếu thấy nóng.
• Thuốc đã dùng và có hiệu quả không.

Bản ghi này giúp ê kíp điều chỉnh phác đồ và thuốc hỗ trợ cho các đợt sau.

Đừng tự dùng thêm gì

Trong thời gian điều trị, hãy hỏi trước khi dùng bất cứ thứ gì:

• Thuốc, kể cả thuốc hạ sốt thông thường.
• Thực phẩm chức năng và vitamin.
• Thảo dược.

Một số có thể tương tác với thuốc điều trị hoặc che lấp dấu hiệu quan trọng như sốt.

Tóm lại

Hoá trị tác động toàn thân còn xạ trị tác động tại vùng được chiếu, và điều này giải thích hầu hết khác biệt về tác dụng phụ. Với hoá trị, việc phòng nhiễm trùng rất quan trọng và sốt là tình huống cần liên hệ ngay. Thuốc chống nôn hiệu quả hơn khi dùng phòng ngừa theo lịch. Và hãy hỏi bác sĩ về phác đồ cụ thể của bạn thay vì so sánh với người khác.

Câu hỏi thường gặp