Xạ trị là một trong những phương pháp điều trị bị hiểu lầm nhiều nhất. Nhiều người hình dung ra điều gì đó đáng sợ và mơ hồ, và nỗi sợ đó khiến họ lo lắng quá mức hoặc thậm chí từ chối một điều trị cần thiết.
Bài này mô tả quy trình thực tế.
Xạ trị hoạt động thế nào
Xạ trị dùng tia có năng lượng cao chiếu vào vùng cần điều trị. Mục tiêu là tác động lên tế bào đích trong khi hạn chế ảnh hưởng tới mô lành xung quanh.
Đây là lý do việc lập kế hoạch rất kỹ và việc đặt đúng tư thế mỗi buổi lại quan trọng tới vậy.
Vì sao chia làm nhiều buổi
Thay vì chiếu một liều lớn, người ta chia thành nhiều buổi nhỏ trải qua nhiều tuần.
Lý do: mô lành có khả năng hồi phục giữa các buổi tốt hơn. Việc chia liều cho phép đạt mục tiêu điều trị trong khi giảm tác dụng phụ lên mô lành.
Đây cũng là lý do bạn không nên bỏ buổi hoặc tự ý thay đổi lịch.
Buổi đầu tiên: lập kế hoạch
Trước khi bắt đầu chiếu, bạn sẽ có một buổi mô phỏng. Buổi này thường gồm:
- Chụp hình ảnh ở tư thế sẽ điều trị.
- Xác định vùng cần chiếu và các cấu trúc cần tránh.
- Làm dụng cụ cố định tư thế nếu cần.
- Đánh dấu trên da để định vị.
Sau buổi này, ê kíp cần thời gian để tính toán và lập kế hoạch chi tiết. Việc chờ vài ngày là bình thường và cần thiết.
Về các dấu trên da
Bạn sẽ được đánh dấu trên da để bảo đảm mỗi buổi chiếu đúng vị trí. Tuỳ nơi, dấu có thể là mực vẽ hoặc dấu xăm rất nhỏ.
- Đừng tự xoá hoặc làm mờ dấu.
- Hỏi cách tắm rửa để giữ dấu.
- Báo nếu dấu bị mờ.
- Không tự vẽ lại.
Nếu bạn ngại vì dấu ở vị trí dễ thấy, hãy nói với ê kíp — có thể có cách xử lý.
Về dụng cụ cố định
Với một số vùng, bạn sẽ được làm một dụng cụ cố định riêng để giữ tư thế giống nhau mỗi buổi.
Với vùng đầu cổ, dụng cụ này ôm sát và một số người thấy khó chịu hoặc sợ. Nếu bạn sợ không gian kín, hãy nói trước — có những cách hỗ trợ.
Một buổi chiếu diễn ra thế nào
- Bạn thay đồ nếu cần.
- Nằm lên bàn ở đúng tư thế.
- Nhân viên điều chỉnh vị trí theo các dấu, có thể mất vài phút.
- Có thể chụp hình ảnh kiểm tra vị trí.
- Nhân viên ra ngoài phòng nhưng vẫn quan sát qua camera và nói chuyện được với bạn.
- Máy phát tia, thường chỉ vài phút.
- Bạn được đưa xuống và về.
Tổng thời gian ở phòng thường lâu hơn nhiều so với thời gian phát tia, vì phần đặt tư thế chiếm phần lớn.
Bạn cảm thấy gì
- Bản thân việc chiếu không đau và không có cảm giác gì.
- Bạn không nhìn thấy hay cảm thấy tia.
- Máy có tiếng động và có thể xoay quanh bạn.
- Bạn phải nằm yên nhưng vẫn thở bình thường trừ khi được dặn khác.
- Bạn ở một mình trong phòng nhưng luôn có người quan sát.
Nếu bạn lo lắng khi ở một mình trong phòng, hãy nói với ê kíp. Họ có thể nói chuyện với bạn qua loa.
Hiểu lầm lớn nhất: nhiễm xạ
Đây là điều khiến nhiều gia đình lo lắng không cần thiết.
Với xạ trị chiếu ngoài — hình thức phổ biến nhất — sau khi ra khỏi phòng, bạn không phát tia. Bạn có thể ôm con cháu, ngủ chung, ăn chung, sinh hoạt bình thường.
Với một số hình thức xạ trị khác có đưa nguồn phóng xạ vào cơ thể, sẽ có những hướng dẫn riêng trong một khoảng thời gian nhất định. Ê kíp sẽ dặn bạn cụ thể.
Nếu bạn không rõ mình thuộc hình thức nào, hãy hỏi thẳng.
Những câu nên hỏi trước khi bắt đầu
- Mục tiêu của xạ trị trong trường hợp của tôi là gì.
- Bao nhiêu buổi, kéo dài mấy tuần.
- Mỗi buổi mất bao lâu.
- Tác dụng phụ nào có thể gặp và khi nào xuất hiện.
- Có tác dụng phụ muộn nào cần biết không.
- Tôi cần chuẩn bị gì trước mỗi buổi.
- Có được đi làm trong thời gian điều trị không.
- Cần kiêng gì.
- Nếu lỡ một buổi thì sao.
- Sau khi xong thì theo dõi thế nào.
Câu về tác dụng phụ muộn đáng hỏi và ít người hỏi. Một số ảnh hưởng xuất hiện nhiều tháng hoặc nhiều năm sau.
Về việc đi lại hằng ngày
Xạ trị thường yêu cầu tới bệnh viện mỗi ngày trong nhiều tuần. Đây là gánh nặng thực tế cần chuẩn bị:
- Sắp xếp phương tiện đi lại ổn định.
- Cân nhắc chỗ ở gần hơn nếu nhà quá xa.
- Thu xếp công việc.
- Nhờ người hỗ trợ đưa đón nếu cần.
- Hỏi về khả năng sắp xếp giờ cố định thuận tiện cho bạn.
Hãy nói với ê kíp nếu việc đi lại là khó khăn — họ có thể giúp sắp xếp.
Đừng bỏ buổi
Việc hoàn thành đủ liệu trình theo đúng lịch ảnh hưởng tới hiệu quả. Nếu bạn phải nghỉ vì lý do gì, hãy báo cho ê kíp thay vì tự bỏ.
Họ sẽ điều chỉnh lịch cho phù hợp.
Về việc phối hợp với các điều trị khác
Xạ trị có thể được dùng đơn độc hoặc phối hợp với các phương pháp khác, trước hoặc sau phẫu thuật.
Hãy hỏi: xạ trị nằm ở đâu trong kế hoạch tổng thể của tôi, và vì sao ở thời điểm này.
Hiểu được bức tranh chung giúp bạn thấy ý nghĩa của từng bước.
Chăm sóc trong thời gian điều trị
- Ăn uống đủ chất, đặc biệt đủ đạm.
- Uống đủ nước.
- Nghỉ ngơi đủ nhưng vẫn vận động nhẹ.
- Chăm sóc da vùng chiếu theo hướng dẫn.
- Báo mọi tác dụng phụ thay vì chịu đựng.
- Hỏi trước khi dùng bất cứ thuốc hay sản phẩm nào.
Điểm cuối quan trọng, kể cả với kem bôi da thông thường — hãy hỏi ê kíp về sản phẩm phù hợp.
Về mặt tâm lý
Đi điều trị mỗi ngày trong nhiều tuần là gánh nặng tinh thần thật. Nhiều người thấy mệt mỏi và nản ở giữa liệu trình.
Vài điều giúp được:
- Đếm ngược số buổi còn lại.
- Kết nối với những người cùng điều trị.
- Giữ một hoạt động yêu thích trong ngày.
- Nói với ê kíp nếu bạn thấy quá mệt hoặc quá lo.
- Nhờ người thân đi cùng vài buổi.
Tóm lại
Xạ trị được chia thành nhiều buổi để mô lành hồi phục giữa các lần, nên việc hoàn thành đủ liệu trình đúng lịch rất quan trọng. Với xạ trị chiếu ngoài, bạn không phát tia sau buổi chiếu và có thể sinh hoạt bình thường với gia đình. Buổi chiếu không đau, và phần lớn thời gian là để đặt đúng tư thế. Hãy hỏi về tác dụng phụ sớm lẫn muộn ngay từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Xạ trị có làm tôi nhiễm xạ và ảnh hưởng người xung quanh không?
Với xạ trị chiếu ngoài thì không. Sau buổi chiếu bạn không phát tia và có thể tiếp xúc bình thường với mọi người.
Buổi chiếu kéo dài bao lâu?
Thời gian phát tia thường chỉ vài phút. Phần lớn thời gian là để đặt đúng tư thế và kiểm tra vị trí.
Xạ trị có đau không?
Bản thân buổi chiếu không đau. Tác dụng phụ thường xuất hiện dần theo thời gian điều trị.
Vì sao phải chia làm nhiều buổi?
Việc chia liều cho phép mô lành hồi phục giữa các buổi, giúp giảm tác dụng phụ trong khi vẫn đạt mục tiêu điều trị.